1 Wat is een emotie?
Emoties beïnvloeden ons handelen. Soms is deze invloed duidelijk: wie een deur hard dichtslaat na een woordenwisseling, verricht die handeling waarschijnlijk uit woede; wie terugdeinst voor een agressieve hond, doet dat vast uit angst; wie een zwerver geld geeft, laat zich vrijwel zeker leiden door medelijden; en wie zich voortdurend vervelend gedraagt tegenover iemand die alom geliefd is, heeft misschien te kampen metafgunst. Emoties als woede, angst, medelijden en afgunst kunnen ons aanzetten tot handelingen.
Niet altijd spelen emoties zo’n acute en zichtbare rol. Ze kunnen ook op een subtiele manier doorwerken in onze gedragingen, meestal zonder dat we dat zelf in de gaten hebben. Heimwee is een goed voorbeeld. Wie op reis is, of in een andere stad of ander land is gaan wonen, kan last hebben van een treurig gevoel, een verlangen naar huis of naar vroeger. Heimwee kan heel sterk zijn. Dan is de emotie, net als bij woede, angst, medelijden en afgunst, acuut en merkbaar, bijvoorbeeld doordat iemand telkens maar praat over die andere plaats en die andere tijd. Maar heimwee kan, net als andere emoties, ook op de achtergrond blijven. Degene met heimwee draagt de emotie dan met zich mee, komt misschien wat melancholisch over, maar verder zijn er geen duidelijke gedragingen waaruit de treurnis blijkt.
Emoties kunnen tot actie leiden, maar ze kunnen ons ook verlammen. De heimwee-emotie is daar een goed voorbeeld van. Wie heimwee heeft, kan in actie komen. Naar huis gaan is de meest doeltreffende handelwijze, al is het doorgaans niet eenvoudig om dat te doen – de omstandigheden laten de reis naar huis meestal niet toe. Maar heimwee kan er ook toe leiden dat we tot niets in staat zijn. Zo lijkt het vaker te gaan met emoties: ze overkomen ons, zonder dat we er iets aan kunnen doen. Het ligt aan de aard van de gebeurtenis of dat prettig is of niet. Allerlei gebeurtenissen kunnen emoties bij ons losmaken: iets wat we zelf goed gedaan hebben, vervult ons met trots; een mooie film wekt ontroering; een cadeau maakt ons blij; iemand toevallig tegenkomen, verrast ons; jaloezie komt op als we iemand die we aantrekkelijk vinden met een ander zien zoenen. In deze gevallen lijken de emoties van buitenaf te komen: we kunnen het niet helpen, we worden erdoor overvallen, we hebben geen keuze. We zijn passief of aangedaan. Daarom worden emoties ook wel passies genoemd of (gemoeds)aandoeningen.
Emoties kunnen dus drijfveren zijn bij ons doen en laten en een rol spelen bij onze acties, maar ze kunnen ons ook overweldigen en ons handelen in de weg staan. Dat is verwarrend. Dergelijke verwarringen zullen in dit boek vaker aan de orde komen. Ze zullen telkens aanleiding vormen tot het stellen van vragen. Zijn emoties passief of actief ? Zijn ze acuut of spelen ze een rol op de achtergrond? Zijn ze aangeboren of aangeleerd? Is een emotie hetzelfde als een gevoel? Wat is het verschil tussen een emotie en een stemming? Zijn emoties lichamelijke verschijnselen of hebben ze met ons bewustzijn te maken? Zijn ze nuttig of moeten we ze zien te vermijden? Zijn ze goed of slecht? In hoeverre is iemands karakter van invloed op de emotionele huishouding van die persoon? Zolang deze vragen niet beantwoord zijn, weten we niet precies waarover we het hebben als we over emoties spreken.
Het lastige is nu dat diegenen die over emoties hebben nagedacht, verschillende antwoorden op deze vragen hebben gegeven. Er bestaan, metandere woorden, diverse theorieën over emoties. Om te weten welke theorie het best uitlegt wat emoties zijn, moeten we die theorieën eerst bestuderen en ze met elkaar vergelijken. Maar we hoeven tot die tijd niet te doen alsof we niets weten over emoties. In het voorafgaande zijn al verschillende emoties genoemd: woede/boosheid, angst, medelijden, afgunst, heimwee, trots, ontroering, blijdschap, verrassing, jaloezie. Het gaat hier om verschijnselen waar we in het dagelijkse leven op allerlei momenten mee te maken hebben. Hoewel in dit boek pas gaandeweg duidelijk zal worden wat emoties zijn en wat hun belang is voor ons bestaan, kan al wel een werkdefinitie worden gegeven. Waarin komen woede, angst, blijdschap overeen? Waarom noemen we deze verschijnselen – en vele andere, zoals trots, haat, verbazing – emoties? Als eerste, noodgedwongen ruime omschrijving, moge dit volstaan: Een emotie is een reactie of een respons van een levend wezen op een gebeurtenis of situatie die door dat wezen als belangrijk wordt ervaren.
In hoeverre die reactie of die respons lichamelijk, nuttig, aangeboren of wat dan ook is, zal in het vervolg moeten blijken. De definitie sluit niet uit dat ook dieren emoties kennen, al staat nog te bezien in hoeverre dat werkelijk zo is. Er is een verband tussen deze voorlopige omschrijving en de oorspronkelijke betekenis van de term emotie. De term is namelijk terug te voeren op het Latijnse werkwoord movere, dat ‘bewegen’ betekent (denk ook aan het Engelse ‘move’ of het Franse ‘mouvoir’). Bij een emotie is er sprake van een of andere gemoedsbeweging, verandering, ontroering. Die beweging blijkt uit het woord reactie: wie reageert, is in beweging, roert zich.