Roman en voortplanting
(Gabriel García Márquez, Honderd jaar eenzaamheid)
 
Tijdens het herlezen van Honderd jaar eenzaamheid bedenk ik iets geks: de hoofdpersonen van de grote romans zijn kinderloos. Amper één procent van de bevolking is kinderloos, maar minstens vijftig procent van de grote romanpersonages verlaat de roman zonder zich te hebben voortgeplant. Pantagruel, Panurge en Don Quichot hebben geen nageslacht. Valmont, markiezin De Merteuil en de deugdzame Présidente uit Les Liaisons dangereuses evenmin. Tom Jones, Fieldings bekendste held, ook niet. Werther niet. Alle hoofdpersonen van Stendhal zijn kinderloos; net als veel personages van Balzac; en van Dostojevski; en in de onlangs afgelopen eeuw, Marcel, de verteller van À la recherche du temps perdu, en natuurlijk de grote personages van Musil, Ulrich, zijn zuster Agathe, Walter, zijn vrouw Clarisse, en Diotima; en Sˇvejk; en de hoofdpersonen van Kafka, met uitzondering van de piepjonge Karl Roßmann, die een dienstmeisje heeft bezwangerd maar juist om die reden, om het kind uit zijn leven te wissen, naar Amerika moet vluchten, waarna de roman kan beginnen. Die onvruchtbaarheid is geen bewuste keus van de romanciers; ze vloeit voort uit de geest van de romankunst (of het onderbewuste van die kunst), die afkerig is van voortplanting.
De roman is ontstaan met de moderne tijd, die van het individu ‘het enige ware subjectum’, de basis van alles heeft gemaakt, om met Heidegger te spreken. Grotendeels dankzij de romankunst betreedt de mens als individu het Europese toneel. Buiten de roman, in ons werkelijke leven, weten we niet veel van onze ouders zoals ze vóór onze geboorte waren; we kennen de mensen om ons heen maar zeer ten dele; we zien ze komen en gaan; nog maar net zijn ze verdwenen, of hun plaats wordt door anderen ingenomen: ze vormen een lange stoet van vervangbare menselijke wezens. Alleen de roman neemt een individu apart, verlicht heel zijn levensloop, zijn ideeën, zijn gevoelens, maakt hem onvervangbaar: plaatst hem in het middelpunt van alles.
Don Quichot gaat dood en de roman is afgelopen; die afloop kan alleen maar zo volstrekt definitief zijn omdat Don Quichot geen kinderen heeft; met kinderen zou zijn leven zijn verlengd, nagevolgd of aangevochten, verdedigd of verraden; de dood van een vader laat de deur open; dat horen we trouwens al sinds onze prilste jeugd: jouw leven zal voortduren in je kinderen; je kinderen zijn je onsterfelijkheid. Maar als mijn geschiedenis kan voortduren over de grens van mijn eigen leven heen, dan wil dat zeggen dat mijn leven geen zelfstandige eenheid is, wil dat zeggen dat het onvoltooid is, wil dat zeggen dat er iets heel concreets en aards is waar het individu in opgaat, bereid is op te gaan, bereid is te worden vergeten: familie, nageslacht, clan, natie. Dan wil dat zeggen dat het individu, als basis van alles, een illusie is, een waagstuk, de droom van een paar Europese eeuwen.
Met Honderd jaar eenzaamheid van García Márquez lijkt de romankunst die droom te verlaten; het centrum van de aandacht is niet langer een individu, maar een stoet van individuen; ze zijn allemaal origineel, onnavolgbaar, en toch is ieder van hen niets anders dan het vluchtige oplichten van een zonnestraal op een golf van een rivier; ieder van hen draagt zijn toekomstige vergetelheid in zich mee en ieder van hen is zich daarvan bewust; geen van hen blijft van begin tot eind op het toneel van de roman; de moeder van die hele clan, de oude Ursula, is honderdtwintig jaar oud als ze sterft, en dat is lang voordat de roman eindigt; en allemaal dragen ze namen die op elkaar lijken, José Arcadio Buendía, José Arcadio, José Arcadio Segundo, Aureliano Buendía, Aureliano Segundo, zodat de scheidslijnen tussen hen vervagen en de lezer hen met elkaar verwart. Het heeft er alle schijn van dat de tijd van het Europese individualisme niet meer hun tijd is. Maar wat is dan wel hun tijd? Een tijd die teruggaat tot het indiaanse verleden van Amerika? Of een toekomstige tijd waarin het menselijk individu zal opgaan in de menselijke mierenhoop? Ik heb de indruk dat deze roman, een apotheose van de kunst van de roman, tegelijk een afscheidsgroet is aan het tijdperk van de roman.